Status Prawny Kryptowalut w Polsce

Bitcoin jest zjawiskiem o zasięgu występowania we wszystkich głównych dziedzinach prawa – w prawie cywilnym, administracyjnym oraz karnym. Jak pisze K. Zachrzewski, dążenie do szczegółowego zakwalifikowania bitcoina w każdej gałezi prawa może doprowadzić do tego, że status prawny bitcoina nie będzie jednolity, wspólne wnioski nie zostaną ustalone i uniwersalne rozumienie bitcoina nie będzie możliwe. Jak wskazuje poniższa analiza, aktualnie nie istnieje i powszechna kwalifikacja prawna bitcoina.

W Polsce, podobnie jak w większości państw, bitcoin nie jest zakazany. Odniesienie się władz i ich reprezentantów dotyczą głównie interpretacji podatkowych, a także werfikacji czy bitcoin podlega pod istniejące prawo w ramach niektórych ustaw.

Interpretacje podatkowe obrotu bitcoinami

Do 19 marca 2015 wydano w Polsce 22 interpretacje podatkowe obejmujące Bitcoina.

Wynika z nich, że:

  • dla celów podatkowych uzyskany przychód z tytułu sprzedaży bitcoina stanowi przychód z praw majątkowych, a dochody z praw majątkowych podlegają kumulacji z innymi dochodami; uzyskany z tytułu sprzedaży dochód należy opodatkować na zasadach ogólnych, tj. Wg skali podatkowej.
  • Bitcoiny nie mają mocy umarzania zobowiązań nadanej przez prawodawcę, chyba że płatności dokonywane są na rzecz podmiotów, które akceptują taką formę płatności; w przypadku płatności bitcoinem za towar lub usługę ma miejsce umowa zamiany (barter);
  • Przekazanie osobom trzecim „elektronicznych bonów pieniężnych Bitcoin” (działalność giełd i procesorów płatności) będzie stanowiło czynność podlegającą opodatkowaniu podatkiem VAT, jako odpłatne świadczenie usług, choć tej usługi przekazania elektronicznych bonów pieniężnych bitcoin nie będzie można zaliczyć do usług finansowych, zwolnionych z VAT, co oznacza podwójne opodatkowanie podatkiem od towarów i usług transakcji płatności z wykorzystaniem bitcoinów.
  • Bitcoin jest alternatywnym w stosunku do oficjalnych walut (złoty, euro, dolar) środkiem płatniczym, a rozliczenie następuje na zasadzie umowy;
  • Bitcoin jest prawem majątkowym. Sprzedaż praw majątkowych wiążę się z opodatkowaniem podatkiem od czynności cywilnoprawnych na zasadach ogólnych oraz opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług jako świadczenie usług.
  • Można rozliczać się z podatku dochodowego na zasadach ryczałtu 3 % od przychodów (PKWiU objęte są grupowaniem 47.00.89.0).

Wobec „braku legalnej definicji pojęcia „prawa majątkowego” interpretator zwraca uwagę na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2006 r. Sygn. Akt II FSK 839/05: „ o zaliczeniu danego prawa do kategorii prawa majątkowego rozstrzygają łącznie dwie przesłanki, po pierwsze – czy dane prawo może być przedmiotem obrotu, czy jest więc zbywalne, po drugie zaś – czy posiada ono dającą się określić wartość majątkową”.

Interpretacje mają charakter indywidualny i nie mogą być traktowane jako obowiązująca powszechnie wykładnia prawa, jednak stanowią wyraz ustosunkowania się do nowego zjawiska reprezentantów władz fiskalnych.

Dotychczas wydano w Polsce na temat możliwych podejść regulacyjnych kilka publikacji naukowych. Pisali o tej kwestii K. Zachrzewski, M. Grabowski, autorzy z kancelarii Wardyński i Wspólnicy czy też kancelarii Olesiński & Wspólnicy. Ważnym wnioskiem z nich, jaki można wyciągnąć jest, że wielu szczegółowych dziedzinach polskiego prawa, jak wskazują autorzy publikacji i konferencji takich jak „Digital Money & Currency Forum”, „Międzynarodowy Kongres Płatności Bezgotówkowych” czy „Płatności Elektroniczne. Prawne i ekonomiczne ujęcie walut wirtualnych i cyfrowych” z marca 2015 roku, nie są niezbędne dodatkowe regulacje, bo już istnieją, mimo, iż z natury prawo często nie nadąża za technologią. Poniższe rozważania na gruncie prawnym pochodzą w dużej mierze z wymienionych wyżej publikacji.

K. Zachrzewski zauważa, że bez względu na szczegółową kwalifikację, bitcoin spełnia swoje funkcje jako „inny niż pieniądz miernik wartości” wg. Art 358 § 2 KC, czemu odpowiada potoczne określenie „pieniądz prywatny”. Kontynuuje, iż w wymiarze prawa prywatnego bitcoin to rodzaj mienia. BTC nie ma charakteru rzeczy i jako nie-rzecz jest prawem majątkowym. Może być przedmiotem własności, a w wymiarze prawa obligacyjnego, bitcoin stanowi wierzytelność przysługującą osobie utytułowanej. W sensie prawnym wydobywca bitcoina to nabywca pierwotny i nie wiążą go z wtórnym posiadaczem bitcoina stosunek obligacyjny; nie jest dłużnikiem osoby, której służy tytuł do bitcoina po jego przedostaniu się do obiegu. Nie jest też emitentem w znaczeniu porównywalnym z emisją legalnego pieniądza. Po wykreowaniu bitcoina nie wchodzi w rachubę powstanie współwłasności. Wykopanie bitcoina jest zdarzeniem prawnym podobnym do znalezienia rzeczy niczyjej albo wytworzenia nowej rzeczy z własnych materiałów sprawia, że wykopujący staje się właścicielem bitcoina. Anonimowość bitcoina nie jest źródłem szczególnych niebezpieczeństw, gdyż obieg bitcoina przypomina obieg pieniądze gotówkowego. Traktowanie bitcoina jako waluty (kryptowaluty, cyberwaluty, waluty internetowej itp.) naturalne dla języka potocznego. Bitcoin wg Zacharzewskiego można uznać za przykład pierwotnego (przedpieniężnego) miernika wartości (jak muszla czy miara jedwabiu). Zobowiązania wyrażone w bitcoinach są zaskarżalne.

Wysokość świadczenia pieniężnego może zostać ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. W wymiarze kwalifikacyjnym regulowanie zobowiązania w taki sposób oznacza podjęcie umowy zamiany (art. 603 KC) – sprzedaży barterowej. Bitcoin może być rozpatrywany jako środek zapłaty albo jako ekwiwalent zapłaty. Strony takiej umowy mogą dostosować wartość świadczenia wyrażonego w bitcoinach do jego aktualnego kursu wybranej giełdy (lub średniej z kilku). Podmiot „kupujący”, posiadający bitcoin wykorzystuje bitcoina jako własne świadczenie na rzecz drugiej strony. W przypadku gdy podmiot chce być stroną „sprzedającą” – umowa ma charakter sprzedaży bitcoinów w zamian za świadczenie pieniężne, co jest niczym innym jak wymianą walut w kantorze. Bitcoin nie jest prawem podmiotowym wpisanym na rachunek, na podobieństwo pieniądza wpisanego na rachunek bankowy, a jednocześnie nie istnieje jeden miarodajny ośrodek kształtowania kursów, porównywalny z funkcją banku centralnego, w związku z czym w razie konieczności, egzekucji długu, trudnością będzie przeliczenie egzekwowanej wartości. Brak spłaty zobowiązań może także pociągać za sobą naliczanie odsetek wyrażonych w bitcoinach czy też obowiązku naprawienia szkody. Bitcoiny mogą być także środkiem realizacji kary umownej, odstępnego i zadatku.

W przypadku bezpodstawnego wzbogacenia się o bitcoiny („kradzież”) – można żądać zwrotu bitcoina w naturze, czy też równowartości. Względem bitcoina może być stosowana także odpowiedzialność sprzedawcy z tytuły rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, co może odnosić się tylko do waz fizycznych oraz prawnych klucza prywatnego umożliwiającego wykonywanie praw podmiotowych związanych z bitcoinem. Nie stanowi problemu podjęcie umowy oprocentowanej pożyczki. Bitcoin uzyskany jako wynagrodzenie za pracę albo jako dochód z działalności zarobkowej może być składnikiem majątku osobistego małżonków, a także majątku wspólnego, wchodzi także do spadku.

Biorąc pod uwagę prawo bankowe, legalnie działąjący bank nie może mieć w swoim majątku bitcoinów. Nie może zatem wyrażać w bitcoinie nominału kredytu bankowego, pożyczki, gwarancji bankowej, przyjmować depozytów wyrażonych w bitcoinach, rozliczać świadczenia w bitcoinach. Użytkownik Bitcoina nie jest zatem tak samo chroniony jak właściciel depozytu bankowego i nie może mieć żadnych roszczeń związanych z nieuprawnionym transferem, gdyż nie ma tu podmiotu względem którego mógłby to zrobić. Bitcoin nie jest prawem wpisanym na rachunek. Bitcoin jako składnik majątku może natomiast stanowić zabezpieczenie wierzytelności bankowej.

W odniesieniu do prawa handlowego, bitcoin może być użyty jako środek pokrycia udziału we wspólnym przedsięwzięciu tylko jako wkład niepieniężny (aport). Publiczna emisja akcji opiewających na bitcoina nie jest dopuszczalna, ponieważ bitcoin nie ma statusu pieniądza. Ale jeżeli do majątku emitenta akcji wejdą bitcoiny, to w pewnym sensie udział w bitcoinach uzyskają wszyscy akcjonariusze. Co ciekawe, nawet obowiązek informacyjny spółki publicznej nabywającej bitcoiny, co ma istotny wpływ na sytuację majątkową emitenta, nie wymaga nowych regulacji.

W zakresie rachunkowości, wg. K Zacharskiego, ujęcie aktywów i pasywów wyrażonych w bitcoinach nie napotyka też ograniczeń ze strony rewizji finansowej. Z perspektywy tzw. Dyrektywy CRD IV z 26.6.2013 r. Bitcoin powinien być traktowany jako najbardziej ryzykowny instrument finansowy (jego wartość może w krótkim czasie zmieniać się w znacznym stopniu).

Ustalenie dochodu ze sprzedaży bitmonet może odbywać się z wykorzystaniem metody FIFI („first in first out”) poprzez analogię do papierów wartościowych, choć bitcoiny takowymi nie są. Wartością nabycia (czyli kosztem podatkowym) sprzedawanej jednostki bitcoina jest zatem wartość pierwszej jednostki wg „stanu magazynowego”. Zastosowanie metody FIFO wynika z faktu, że tak jak inne metody, jest akceptowaną metodą w rachunkowości i w braku odmiennego uregulowania może zostać zastosowana. Wytwarzanie bitcoinów może się odbywać jako działalność indywidualna (niezgłaszana), jednak podlega ona wówczas opodatkowaniu dochodu podatkiem PIT. Wytwarzanie w ramach działalności gospodarczej powinno umożliwić rozliczanie amortyzacji sprzętu, czy wybranie korzystnej metody opodatkowania.

Nierozstrzygnięta w tym momencie pozostaje kwestia ewidencji księgowej bitcoinów i prezentacji w bilansie przedsiębiorstwa: czy powinno się je ujmować jako zapasy ( w przypadku wytwarzania), wartości niematerialne i prawne, inwestycje (krótkoterminowe, długoterminowe), papier wartościowy, instrument finansowy? Można się spodziewać, że będzie to wymagało odrębnego stanowiska Komitetu Standardów Rachunkowości sprawie księgowego ujęcia praw majątkowych wynikających z bitcoina, podobnie jak było np. Z prawami majątkowymi wynikającymi ze świadectw pochodzenia energii wytworzonej w odnawialnych źródłach energii.

Bitcoin nie podlega przepisom ustawy w obrocie instrumentami finansowymi (nie mieści się w definicji „instrumentu finansowego”, ani ustawy o usługach płatniczych (nie mieści się w definicji „pieniądza elektrycznego”) K. Zacharzewski zauważa, że można byłoby pewnych okolicznościach potraktować bitcoiny jako „środki finansowe”, co zależne byłoby od wiarygodnego określenia ich wartości i wysokiego stopnia płynności umożliwiającego pokrycie ryzyka lub straty, co jest jednak utrudnione ze względu na dużą wahliwość kursu. Nie można także wykluczyć, że część pozostałych wirtualnych walut będzie spełniała kryteria umożliwiające zakwalifikowanie ich jako pieniądza elektronicznego w rozumieniu ustawy o usługach płatniczych.

W zakresie ochrony konsumenta (ustawa o prawach konsumenta, ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów) bitcoin także nie potrzebuje nowych regulacji, choć ochrona prawna użytkowników wirtualnych walut sprowadza się do zastosowania ogólnych przepisów prawa cywilnego, gdyż większość usług związanych z wirtualnymi walutami nie jest regulowana. Oznacza to, że użytkownicy wirtualnych walut nie mogą korzystać z ochrony przewidzianej w ustawie obrocie instrumentami finansowymi czy ustawie o usługach płatniczych. W interesie ochrony sfery prawnej konsumentów leży interpretacja bitcoina wprost jako ceny płaconej albo oczekiwanej przez konsumenta, czyli jako świadczenia pieniężnego, pomijając szczegóły charakteru prawnego oraz kwalfikacji prawnej. Bitcoiny dany (przeniesiony) jako zapłata będzie miał status ceny według art. 536 KC. Wg. M. Namysłowskiej z punktu widzenia ustawy o prawach konsumenta, ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Bitcoin także nie wymaga szczególnie nowych regulacji. Zwraca się jednak uwagę, że podmioty z ekosystemu Bitcoina nie zawsze stosują się do nich przygotowując materiały reklamowe. Tak jak łatwo jest ocenić zapisy w umowach, tak trudno interpretować zapisy dotyczące zbiorowych interesów konsumentów.

Przechodząc do prawa publicznego, w zakresie prawa podatkowego, zgodnie z wspomnianymi wcześniej interpretacjami, rodzaj opodatkowania będzie zależał od konkretnego przypadku zastosowania – może być zatem opodatkowany podatkiem dochodowym jako odpłatne zbycie praw majątkowych (art. 10 ust. 1 pkt 7 ustawy PIT), jako „inne źródła” przychodów (jeśli nie można przychodu ze zbycia wirtualnego przedmiotu zakwalifikować do przychodów z praw majątkowych) w formie ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych (sprzedaż lub wymiana bitcoinów w ramach wykonywanej pozarolniczej działalności gospodarczej). Jeśli obrót bitcoinami nie jest sporadyczny, lecz profesjonalny to przychód należy rozliczyć w ramach działalności gospodarczej. Może także być opodatkowany podatkiem od towarów i usług jako usługa elektroniczna w wymianie barterowej (regulacja zobowiązania za pomocą „innego niż pieniądz miernika wartości”).

K. Zacharski zwraca uwagę, że nadzór nad funkcjonowaniem bitocina nie może odnosić się do czynności kreacyjnych, gdyż musiałby mieć narzędzia do kontroli całego systemu. Możliwe jest natomiast kontrolowanie skutków posługiwania się bitcoinem ex post.

W ramach prawa karnego, jak dowodzi E. Butkiewicz, także nie jest niezbędne definiowanie nowego przestępstwa szczególnego związanego z bitcoinami. Wprawdzie nie mogą zostać zakwalifikowane jako przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi, ale czyny bezprawne odnoszące się do bitcoina mieszczą się w grupie przestępstw przeciwko mieniu. Bitcoiny nie mieszczą się w definicji prawnokarnej „rzeczy ruchomej” (art. 278 § 1 KK), „pieniądza polskiego lub obcego”, „innego środka płatniczego” (art. 115 § 9 KK) zatem nie mogą być skradzione. „ Kradzież” bitcoinów polega więc w istocie na nieuprawnionym skopiowaniu prywatnego klucza do portfela użytkownika oraz pozyskaniu adresu, a następnie użyciu ich do transferu bitcoinów pod inny adres. Jako prawo majątkowe (przechowywanego w formie zapisu informacji o tym prawie, do którym dysponować można za pomocą klucza prywatnego) mogą być przywłaszczone (art. 284 § 1 KK). Możliwe jest jednak popełnienie przestępstwa hackingu (art. 267 § 1 KK), czyli przeniesionego do sieci Internet uzyskania bez uprawnienia dostępu do informacji dla niego nieprzeznaczonej; uzyskania cudzego programu komputerowego w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (art. 278 § 2 KK) – jeżeli utrzyma się założenie, że bitcoin jest programem komputerowym, co w istocie nie jest dalekie od prawdy; zmuszenia innej osoby do rozporządzenia mieniem na własną korzyść lub jej niekorzyść (art. 282 i 286 § 1 KK); wpłynięcia bez upoważnienia na automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie danych informatycznych (art. 287 § 1 KK), a także przestępstwa paserstwa (art. 291-293 KK).

J. Czarnecki zwraca uwagę na nierównowagę między ochroną użytkownika pieniądza tradycyjnego (kradzież gotówki), a ochroną użytkownika bitcoina, używanego często w podobnej funkcji ekonomicznej co pieniądz tradycyjny i będącego nośnikiem wartości. Sens ekonomiczny „kradzieży” bitcoinów jest tożsamy z kradzieżą znaków pieniężnych lub karty płatniczej, a mimo to ta pierwsza nie podlega sama w sobie penalizacji. Przepisy ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy, co do zasady obejmują również transakcje, których przedmiotem są wirtualne waluty, jako że do prania brudnych pieniędzy może służyć właściwie każdy składnik majątku wyrażający jakąkolwiek wartość. Wymaga ona jednak pewnego doprecyzowania w zakresie wyceny majątku i obliczania wartości transakcji.

Mimo, że Bitcoin to kategoria niespotykana wcześniej, wydaje się, że istniejące polskie prawo jest w dużej mierze przygotowane na przyjęcie tego nowego zjawiska.

Bibliografia:

  1. Australian Government „Tax treatment of crypto-currencies in Australia-specifcally bitcoin”.
  2. Czarnecki J „ Wybrane zagadnienia prawnokarne związane z bitcoinem” [w] Wirtualne waluty, Kancelaria Wardyński i Wspólnicy, lipiec 2014
  3. Grabowski M., Instrumenty płatnicze, CeDeWu, Warszawa 2013
  4. Jankowski M., Leśniewski G.,”Bitcoin a prawo polskie”, IT Professional, Lipiec 2014
  5. Regulation of Bitcoin in Selected Jurisdictions, The Law Library of Congress, Global Legal Research Center, January 2014
  6. Sobiecki G., Waluty alternatywne jako czynnik ograniczający niestabilność w globalnej gospodarce na przykładzie bitcoina i argentyny, Warszawa 2015
  7. Wirtualne waluty, Wardyński i Wspólnicy, Warszawa, lipiec 2014
  8. Zachrzewski K ., Bitcoin jako przedmiot stosunków prawa prywatnego”, Monitor Prawniczy, nr 21/2014
  9. Zachrzewski K., „Praktyczne znaczenie bitcoina na wybranych obszarach prawa prywatnego”, Monitor Prawniczy, nr 4/2015

Krzysztof

Może Ci się również spodoba

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *